Ahıska Ahmediye Kütüphanesi

Ahıska Ahmediye Kütüphanesi

                                                                                                                                                                   Ahmed NİYAZOV

Ahıskalı Türkler Kafkasya halklarından birini teşkil etmektedir. Nitekim eski dönemlerden itibaren Türklerin Kafkasya’ya yönelik akınlarının olduğu bilinen bir gerçektir. Türklerin yerleştikleri bölgelerden birisini şimdiki Gürcistan sınırları içerisinde bulunan Ahıska bölgesidir.
Ahıska ismi ilk olarak Dede Korkut kitabında “Ak-Sika/Ak-Saka” şeklinde geçmekte ve “Ak-Kale” anlamına gelmektedir.
Ahıska Bölgesi 1578’de Lala Mustafa Paşa tarafından Osmanlı topraklarına ilhak edilmiştir. 1578’den 1828 Rus işgaline kadar Anadolu Türklüğünün ayrılmaz bir parçası olan Ahıska, Türkiye sınırına 15 km. uzaklıktaki eski bir Türk yurdu merkezidir. Ne yazık ki, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrası imzalanan “Edirne Antlaşması”yla bu topraklar Çarlık Rusyasına terk edilmiştir. Bu da İstanbul’un kilidi, ilmin beşiği ve Anadolu’nun eşiği olan Ahıska ve Ahıskalılar için meşakkatli günlerin başlangıcı anlamına geliyordu. Nitekim Ahıska’nın kilit konumunu dönemin Ahıska âşıklarından biri şöyle dile getirmektedir:
“Ahıska gül idi gitti,
Bir ehl-i dîl idi gitti…
Söyleyin Sultan Mahmud’a,
İstanbul kilidi gitti…”
Bölgenin Çarlık Rusyasına geçmesiyle Ahmediye Camii, Külliyesi ve Külliyede var olan kütüphane yağmalanmış bir kısmı ise Sankt-Petersburg’a gönderilmiştir. Şöyle ki; Türk mimarlık şaheserlerinden birini teşkil etmekte olan AHMEDİYE CAMİİ, Ahıska Atabekleri’nden HACI AHMET PAŞA tarafından 1749’da Ahıskalı ustalara “İSTANBUL SELÂTİN CAMİLERİ” emsal teşkil edilerek yaptırılmıştı. 1828 Ahıska felâketi sonrası Ruslar tarafından, Camii’nin “Minaresi” sökerek kiliseye çevrilmiş, içindeki kütüphanede bulunan ARAP, TÜRK ve FARS dillerinde çeşitli ilmi eserler “Sankt-Petersburg Doğu Elyazmaları”na nakledilmişti. Azerbaycanlı şair ve mütefekkir A. Ağa BAKIHANOV bu eserlerin sayısını liste şeklinde 148 olarak verse de, kanaatimizce daha fazladır. Çünkü Ecdâd’dan edindiğimiz şifahi bilgide ise birkaç deve dolusu kervan denilmektedir.
Listeyi tertip eden Abaskulu Ağa BAKIHANOV onların bazılarını yazar ve müellifleri ile birlikte, bazılarını adları, bir kısmını da meşhur isimleri ile sıralamıştır. Liste müellifin eserinde Ahıska Kütüphanesi Yazmalarının Envanteri başlığı ile açıklamalar halinde vermiştir. Mezkûr eserlerin listesi Türkçe ve Rusça şekliyle EK - 1 ve EK - 2’de yer almaktadır.
Bu eserlerin yeniden kültürümüze ve kütüphanelerimize kazandırılması adına zât-ı âlilerinize müracaat eder, gereğinin yapılmasını rica ederiz.
EK - 1
1)      Abdurrahman Câmî’nin İbn Hâcib’in “el-Kâfiye”sine yazdığı dil bilim şerh eseri
2)      “Elfiyye” dil bilim eseri
3)      Muhammed Esed’in “Lehce” yahut sözlüğü
4)      Râğib’in Türkçe şiir mecmuası
5)      Abdulkadir Geylânî’nin “Ahlak Esasları”
6)      Arapça tercümeli Mezâmir (Hz. Davud’un Zeburu / Psalter)
7)      “Karadavut”. Aynı kitabın yazarına ait “Şemsiyye” kitabı
8)      İbn Hâcib’in “Şâfiye”si üzerine yazılmış Rükneddin’in hâşiyesi
9)      “Fenârî” üzerine yazılan Kavl-i Amed şerhi
10)  “Mücerrebât” İbn Zuhâr’ın ünlü filozofların ve farklı yunan yazarlarının derlemelerinden ibaret tecrübe ve deney ilmi kitabı.   
11)  “Muhyiddin” ve Seyyid Şerif Cürcânî’nin “Şemsiyye”si
12)  “Umeyye”, Oğul Abdulaziz (?), Hüseyin Halhal ve “İzhâru’l-Acâib”, Şeyh Muhyiddin’in astronomiye ait kitabı   
13)  “Çehmin”  felsefi eser
14)  Abdulkadir’in “Cevâhiru’l-Karâib”i, AhmedMîmî’nın oğlu, farklı felsefî ve astronomi derlemeleri
15)  Hasan Çelebi felsefe etütleri
16)  Selahaeddîn’in “Lâmiyâtu’l-A’câm” şiir mecmuası
17)  Sûdî’nin Hâfiz Şîrâzî şiirlerine şerhi
18)  Yine onun Hâfiz Şîrâzî’nin “Gülistan” eserine şerhi  
19)  Matematika hakkında Şehabuddin Ahmed’in “Lam’a” kitabına Muhammed Maridinî’nin şerhi
20)  Ahmed’in “Merâh”ına “Miftâh” şerhiAli oğlu Ahmed yazdı
21)  Saduddin Berdâ’î’nin  “Hadâik”i gramer hakkında
22)  Ahmed Çarpardî’nin “Muğnî” eserine Muhammed Ceylâni’nin şerhi
23)  Necmeddîn’nin “Şerhu’l-Hiyâlî” felsefe eseri  
24)  Muhammed Berkevinski’nin “Kifâyetu’l-Mübtedâ” eseri üzerine Şeyh Ahmed’in şerhi      
25)  Hasan Alevî Esterabâdî’nin hicrî 692’de yazdığı “Şerhu’l-Metâli’” felsefi eseri. Ahmed oğlu Muhammed hicri 718’de yazdı.                                
26)  “Kafiye” üzerine yazılan “Muğrab” Azududdîn’in “Azuddiyya” kitabına Ali Samerkandî’nin şerhi
27)  EsiruddinEbherî’nin mantık eseri üzerine “Şerh-i Îsâgocî” eseri
28)  “Hâdî” üzerine “Kâfiye” şerhi
29)  “Şerhu’l-Câmî” üzerine Üsamuddin şerhi dil bilim hakkında
30)  “Ğâyetu’l-Bayân”  Sultan Muhammed için Nesrullah’ın oğlu Salih’in tıp bilimi eseri
31)  “İsagoci” mantık eseri üzerine “Bardan” şerhi. “Risâletu’l-İ’râb” ve “Şerhu’l-Avâmil” dil bilim
32)  “Muhtasar” yahut Saiduddîn Taftazânî’nin “Telhîsu’l-Miftâh”ının özeti
33)  Aynı kitaba yazılan “Mutavval” geniş şerhi
34)  “Elfiyye” Melikin oğlu Muhammed’in şiir kitabı, İbnHâcib’in “İzhâru’l-Kâfiye” eseri
35)  Ali Kuşçi’nin “Risâle” eserine Muslihuddin Larskî’nin yazdığı şerh, Nasreddin Tûsî’nin astronomi hakkında “BistBab” eseri üzerine Muhammed Bardcandi’nin şerhi 
36)  Felsefeye ait “Şerhu’l-Hiyâlî” şerhi
37)  İçinde dokuz kitap bulunan cilt; a) Müellifi Azûdiddin olan “Va’ziyye” b) Ali Kuşçi şerhi c) Seyyid Şerif şerhi d) KâsımLîsî şerhi e) Abdurrahman Câmî’nin “Va’ziyye” şerhi f) İlyas İrânî yorumları g) Ali Kuşçi şerhinin Ebu’l-Bakâhâşiyesi h) MahmudMustarî’nin “Miftâhu’s-Seâde” eseri Endelûsî şerhi ile birlikte j) Fenârî’nin mantık eserine yazılan “Kavl’u-Amed”
38)  Şehâbuddîn’in “Muğni’l-Lebîb” ve onun İbnMunla şerhi I-II cilt
39)  “Kazmîr” şiir mecmuası ve Meybedî felsefesi
40)  RaziddinKudsî’nin “Makâmât” üzerine yazdığı şerhin II cildi veya Harîrî’nin ahlak dersi sohbetleri
41)  MahmudŞebüsterî’nin “Gülşen’i Râz” eseri
42)  Abdurrahmân’ın “Ukûdu’l-Cumân”
43)  Sa’iduddinTaftazânî’nin “Hatâî” eseri (?)
44)  “Nisâbu’s-Sibyân” yahut İbnNasr Farah’ın şiirleri için sözlük
45)  Halk deyimlerinde Seyyid Şerif’in “Ta’rîfât”ı
46)  Türk şairi Sabit’in “Divân”ı yahut şiir mecmuası
47)  “Makâmât” yahut Suyûtî’ninsohhbetleri, ve “Minhâc”
48)  Ebu Ali İbn Sina’nın “İşârât” eserine NasuriddinTûsî’nin şerhi
49)  Mustafa oğlu Ahmed’in “Şakâiku’n-Nu’mân”ı
50)  Sadi Şîrâzî’nin farsça yazılmış  “Gülistan” eseri
51)  AbdulganîErdebîlî oğlu Muhammed’in “Unmûzec” eseri
52)  “Mirsâd” sözlüğü
53)  Meciduddîn Muhammed Şîrâzî’nin “Kâmûs”u, iki bin kitaptan derlenmiş sözlük
54)  “Kitâbu’s-Siyâsât” Uygarlığın yönetilmesi. Kitap Tatar hâkânıGaytabay’ın değerli hazinesine aittir
55)  Râzînin “Kâfiye”ye yazdığı şerh kitabın II cildi
56)  Abdulvahhâb Efendi’nin “Şerh-u Valediyye”si, Hüseynî’nin “Risale el-Azudiyya”,  “İstivra” yahut Üsâme’nindialekt hakkında allegori –mecaz- eseri
57)   “Murakka” yahut Hafiz Osman hattı
58)  Câmî’nin “Hâşiye”si
59)  Abdurrahman Câmî’nin “Şerh-i Şerif”ine Muhammed İsmetullah’ın yazdığı şerh
60)  Nâim’in Türk Sultanları hakkında Konstantinopol’da 1147 senesinde basılmış “İstoriya” eseri I-II cilt
61)  İmam Sûfî’nin şiirler için mufassal yorumları
62)  Hicri 544 senesinde Yusuf b. Muhammed b. Ali Gaznevi’nin hattı ile yazılmış Sibeveyhi’nin kitabı
63)  Fars şairi Hâfiz’in şiir mecmuası
64)  Sadi Halebî şerhi
65)   “Kâfiye”ninhint şerhler
66)  İbnTahsîl’in “Elfiyye” şerhi
67)  Türk şairi FuzûlîBağdâdî’nin şiirleri
68)  Muhammed b. EbûBekîrRâzî’nin “Sıhâhu’l-Cevherî” muhtasar sözlüğü
69)  Şair Ebû Tayyibe’nin şiir mecmuası
70)  Yahya b. Nasuh’un “Avâmil” şerhi ve İbnCîn’in Rûmî şerhi
71)  “Musid” lügati’nin I cildi
72)  Muhammed Râşid’in Türk Sultanı Ahmed’e yazdığı “Târîh-i Râşid”
73)  “Sıhâhu’l-Cevherî”nin Türkçe tercümesi “Vankulu” lügati. Muhammed b. Mustafa el-Vânî’nin hicri 1141 senesinde Konstantinopol’da basılmış I-II cilt eseri
74)  Nimetullah lügati
75)  Sa’di’nin “Gülistan”ına yazılmış Şâmî şerhi
76)  “Ahteri Kebîr” lügati
77)  Abdurrahmân’ın “Ebrâru’l-Maânî” şârih “Kasîde eş-Şâtıbî”
78)  Nuh b. Abdulmennân’ın Türkçe tıp “Risâle”si
79)  “Avâmil” ve şerhi
80)  İbn Mâlik’in “Elfiyye” şerhi
81)  Muhammed Senûsî’nin mantık şerhi
82)  Serâhsî şerhi ile birlikte Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin “Siyer-i Kebîr”. Muhammed Munib Efendinin Türkçeye tercümesi. Sultan Mahmud bu kitabı 1241 senesinde basılmasını ve her tarafa yayılmasını emretmişti. Söz konusu kitabı Ahıska’nın Ahmediye kütüphanesine de göndermiştir. 
83)  Mantık eseri “Şemsiyye”nin Burhanuddin şerhi
84)  “Tuhfatu’l-Mulûk”, Şâhidî’nin manzum şerhi lügati
85)  “Marâh”a yazılmış  “Dinkûzî” dil bilim şerhi
86)  “Hâşiye’l-İmâd” mantık eseri
87)   “Hâşiye” Hüseyin Halhâlî’nin felsefe eseri
88)  “Risâletu’z-Zâv” dilbilim eseri
89)  “Şerh-i Endelûsî” edebi eseri
90)   Astroloji takvim ve Türk Sultanları ve onların yardımcılarının kronolojik (tarihi olayların zamana göre sıralaması) bilgileri
91)  Nuhammed Berkâvî’nin “Kifâye” ve “Emsile” dil bilim eseri
92)  “Dibâçe” dilbilim kitabı
93)  “Hâşiyetu’l-İmtahân” mantık eseri
94)   Ali Çelebî’nin “Ahlâk-i A’lâ”
95)   “Elfiyye”eserineİbn Mâlik’in yazdığı “Behçetü’l-Marziyye” dil bilim eseri
96)   “Tabakâtu’l-Ulem”  nekroloji eseri
97)   “Kenzu’l-Esrâr”, Celaleddin Rûmî’nin “Mesnevî”sinin birkaç şiirine yazılmış şerh eseri
98)   “Kifâyetu’l-Mübtedâ”ya Muhammed Tauskârî’nin yazdığı “Bizâatu’l-Multekâ”  şerh eseri
99)  İbrahim b. Mustafa’nın “Zurûbu’l-Emsâl” eseri
100)                     “Kâfiye”  ve “Misbâh” dil bilim eserleri
101)                     Abdulkâî-hirCürcânî’nin “Avâmil” ve “Terkib” eserleri
102)Muhammed Semerkandî’nin “Mes’ûdî” eserine yazılmış şerh, Şemseddin Semerkandî’nin geometri bilimine ait “Eşkâlu’t-Te’sîs” eseri, Hanefî Karabâğî’nin “Risâle”si , “Risâletu’l-Azûdiyye” şerhi, “Ayşariya” şerhi
103)Türkçe manzum lügat ve edebi kaideler
104)“Acrûmiyye”ninHâlidAzhârî şehri
105)Astronomiye ait Ömer Mağrîbî’nin “Rub’ul-Mucîb” eseri
106)Şâhidî’nin manzum sözlüğüne yazılan şerh
107)VahidTebrizî’nin “Miftâhu’l-Bedâe” eseri
108)Kâtip Çelebî’nin “Tuhfatu’l-Kibâr”
109)İsamuddin’in “İsti’ârâ”sına yazılan “Hâşiye’l-Müfîd” şerhi
110)“Saiduddin”
111)Muhammed Asfarâyî’nî “Kitâbu’l-Maâr”, Şemseddin Semerkandî’nin “Risâle”sinin şerhi
112)Ebû Hanife Nu’mân “Şerhu’l-Maksûd” esrei (?)
113)“Kitâbu’l-Lub” şiir kâideleri eseri
114)Sûdî’nin “Şerhu’l-Elfiyye” Türkçe eseri
115)Ebû Sina Ahmed’in “Kavâ’idu’l-İ’râb” şerhi
116)“Risâlei ali Kuşçî” astronomi eseri üzerine yazılmış “Lari” şerh eseri
117)Ömer Baydâvî’nin mantık eseri “Lubb” üzerine yazılmış “İmtahânu’l-Ezkiyâ” şerhi
118)Yusuf Sakkâkî’nin “Telhîsu’l-Miftâh” eseri
119)Muhammed Berkevî’nin “İzhâru’l-Esrâr” eserine Şeyh Mustafa’nın yazdığı  “Tevzîhu’l-Efkâr” dil bilim eseri
120)İzziZencânî şerhi
121)“Telhîsu’l-Meânî”, “Hanefiyye” ve EbûFathâ’nın “Azûdiyya” şerhi
122) Allâme Tûsî’nin “Hallu’l-İşârât” felsefe eseri
123)Berkevî’nin “Avâmilu’l-Cedîd” eseri üzerine İbrahim b. Mustafa’nın yazdığı şerh eseri
124)“Taşköprî” mantık eseri üzerine yazılan “HâşiyeKarahalîl” eseri
125)HâlidEzherî’nin “Muvassilu’l-Matlûb” eseri
126)Abdurrahman Câmî’nin “Tuhfetu’l-Ebrâr” farsça manzum ahlak bilimi eseri
127)Bir ciltte astroloji ve geometri bilimine dair altı eseri ihtiva eden kitap
128)“Merâh” ve “Emsile”
129)“Hatâî” üzerine yazılmış Abdullah Ezdî şerhi
130)İbnHâcib’in “Tasrîf” eseri üzerine yazılan AhmedÇarpardî şerhi
131)“Avâmilu’l-Cedîd” üzerine yazılan Şeyh Ahmed şerhi
132)“Hulâsatu’l-Hesâb” yahut arifmetik bilimci BahâuddînÂmilî; Farsça “el-Mukantara”;  “Risâlei Ali Kşçî”; Matematikaya ait manzum “Risâle” ve geometri eseri “Risâletu’l-Habîb”
133)“Kâfiye” ve “Şâfiye”
134)İbnİ’râb’ın kurgu bilime ait “Risâletu’l-Ekrab” eseri
135)“Tasdîkât-i Seyyid”, “Va’ziyye” ve “Şemsiyye” mantık eserleri
136)“Kavlu’l-Hukemâ” farsça tıp bilim eseri
137)Abdullah Haytî’nin “Vâfiyye” eseri
138)Muhammed Marîdînî’ninusturlâb/astroloji eseri ve bu alana dair diğer kitaplar; Şethu’l-İslam EbûSu’ûd’un fetvaları ve hicri 1107 senesinde Sultan Süleymanın özellikle toprak arâzîler hakkında kânunları.
139)Hicri 1107 senesinde toprak sistemi hakkında Padişahın onayladığı kanun yahut kararlar
140)Kadı Beydâvî’nin “Envâru’t-Tenzîl” eseri I-II cilt
141)Zemahşerî’nin Kur’an tefsiri “Keşşâf” eseri I-II cilt
Bu iki tefsir kitabı 1824 senesinde İmperator’un baş karargah reisinin özel talebi ile gönderilmiştir.  
142)Mantık eseri “Tehzîb”
143)“Tecrid” eseri üzerine Ali Kuşçî’nin şerhi
144)Bir ciltte astronomi ilmine ait beş adet Türkçe kitap
145)Avrupalı PaterGavril’in inanç hakkında sorularına ZahiruddinTafrîşî’nin cevapları kitabı. Yazarı Abdulgafur
146)Muhammed Halebî’nin “Kâfiye” üzerine yazdığı “Vâfiye” eseri (?)
147)Felsefe bilimi hakkında Ebû Bekir Kazvînî’nin “Hikmetu’l-Ayn” eseri üzerine Mübârekşah b. Muhammed’in şerhi
148)Türkçe etik - ahlak dersleri
Hazırlanan liste Knyaz PASKEVİÇ’e rapor edildikten sonra PASKEVİÇ kitapların Sankt Petersburg’a gönderilmesi emrini vermiştir.



EK - 2
Abaskulu Ağa BAKIHANOV’un eserinde geçen liste ayniyle aşağıda verilmektedir:


























































































































































Yorum Gönder

Popüler Yayınlar